Parentificatie: help het kind weer kind worden

28 augustus, 2016

Wanneer je werkt met kinderen in onveilige thuissituaties, ben je waarschijnlijk wel bekend met de term parentificatie: wanneer een kind de ouderrol vervult, omdat zijn ouder dat niet doet of niet kan. Veel kinderen die onveilig opgroeien, krijgen hiermee te maken. Ze nemen (veel) praktische of zorgtaken over en zorgen voor hun ouder, die het moeilijk heeft. Bijvoorbeeld wanneer de ouder kampt met een psychiatrische stoornis, een verslaving of een verstandelijke beperking heeft.

Deze kinderen dragen een zware verantwoordelijkheid, die een gezonde ontwikkeling in de weg staat. Veel kinderen ondervinden hier hun hele verdere leven gevolgen van. Als professional kun je hierin veel betekenen. Door aandacht te hebben voor dit mechanisme, help je deze kinderen om, los van hun ouder, een op zichzelf staand persoon te (mogen) zijn, met eigen behoeftes, grenzen en een eigen identiteit.

Het kan een hele klus zijn om een kind uit de ouderrol te halen. Deze tips helpen je op weg:

  • Geef erkenning voor de verantwoordelijkheid die het kind draagt. Waardeer het kind om de wijze waarop het al die zorg op zich neemt. Deze komt voort uit een enorm loyaliteitsgevoel naar de ouder.
  • Vraag het kind hoe het deze verantwoordelijkheid beleeft. Voor de meeste kinderen is het loodzwaar, al zullen ze dat niet altijd meteen laten blijken, omdat het in hun beleving geen optie is om die verantwoordelijkheid naast zich neer te leggen.
  • Ontsla het kind van zijn verantwoordelijkheid. Vertel dat je ziet dat het (te) zwaar is voor dit kind. Leg uit dat deze taak niet bij kinderen ligt, maar bij andere volwassenen. Bespreek met het kind welke volwassenen (eigen netwerk en/of professionals) deze taak op zich kunnen nemen. Zoek samen met het kind naar een manier om er (ook) voor zijn ouder te zijn, zonder zichzelf uit het oog te verliezen.
  • Organiseer hulp voor ouder én kind. In veel van deze situaties heeft de ouder professionele hulp nodig. Als die er is, betekent dat echter nog niet dat het ook direct beter gaat met de ouder en dus ook niet dat het kind de zorg om zijn ouder kan loslaten. Een kind kan daardoor bijvoorbeeld in paniek raken bij een uithuisplaatsing: wie zorgt er dan voor de ouder? Een kind verdient hierbij de juiste ondersteuning.
  • Help het kind ontdekken wie hij is, los van zijn ouder. Vragen naar interesses, behoeften en grenzen is belangrijk. Realiseer je daarbij dat het voor deze kinderen vaak heel moeilijk is om dit soort vragen te beantwoorden: ze hebben niet geleerd om hun eigen behoeften en grenzen te herkennen en te honoreren. Geef het kind ruimte om deze te ontdekken.

Hoe leer jij het kind om zijn eigen behoeftes serieus te nemen, met respect voor de relatie van het kind met zijn ouder? Ik lees graag je tips!

Gerelateerde Tips

Als een kind geïnstrueerd lijkt door z’n ouders Soms is het heel lastig om erachter te komen wat er echt in het hoofd van een kind omgaat. Bijvoorbeeld als ouders op het kind hebben ingepraat en het...
Kinderen van ouders met een licht verstandelijke b... Veel gezinnen waarvan één of beide ouders een licht verstandelijke beperking hebben, hebben te maken met problemen op meerdere levensgebieden (ook wel...
Hoe moet dat nou in de vakantie? Voor kinderen in een onveilige thuissituatie betekent de zomervakantie vaak juist méér dan minder stress. De veilige haven van school en vrienden valt...
Delen:

6 gedachten over “Parentificatie: help het kind weer kind worden

  1. Beste Matike,

    Ik ben het zeker met je eens dat het zorgen voor de ouder destructief kan zijn, echter er kan ook een goede kant aan zitten, maar dat wil ik even laten gaan. Waar ik het niet eens met je ben, is dat je als volwassene (hulpverlener of netwerklid) dit met een kind moet gaan bespreken. Natuurlijk moet een destructieve situatie stoppen maar die taak ligt m.i. bij de opvoeder, daar moet het gesprek mee aangegaan worden zodat die gaat zien dat dit de ontwikkeling van het kind niet ten goede komt. Sterker nog, zelfs kan schaden. Natuurlijk kun je samen het gesprek aangaan als de ouder het moeilijk vindt maar dat is iets anders dan apart hierover in gesprek gaan met een kind, laat staan dat jij het kind hiervan kunt ontslaan zoals je zegt. M.i. is het in het belang van ieder kind dat het zoveel mogelijk kind kan zijn, en zo min mogelijk professionele steun krijgt tenzij het echt niet anders kan. Voor een ouder is dat natuurlijk anders, die kan enorm baat hebben om te groeien in inzicht, vaardigheden etc. Dus laten we ons daarop focussen.

    ‘k Ben benieuwd naar je reactie.

    Vriendelijke groet, Elize Lam
    P.s. Eind september komt mijn boek uit ‘Risicokind of evenwichtskunstenaar’. Wellicht vind je het interessant voor je werk.

    • Beste Elize,

      Dank je voor je reactie op het blog. Als ik het goed begrijp, vind je dat de hulpverlening zich in principe moet richten op de ouder, zodat deze inzicht krijgt in het schadelijke opvoedpatroon. Ik zie het zo: om de thuissituatie weer veilig te maken, is inderdaad gedragsverandering van de ouder nodig en dat vraagt de juiste professionele hulp. Daarnaast verdient het kind m.i. een plek voor zíjn verhaal en een plek waar zíjn behoeftes worden gezien en gehoord. Deze complexe situaties kunnen (ook wanneer er professionele hulp is voor de ouder) nl. jarenlang aanhouden en hebben daarmee een grote impact op de ontwikkeling van het kind.

      Wanneer je bijvoorbeeld als jeugdhulpverlener, jeugdbeschermer/gezinsvoogd, raadsonderzoeker, maar ook als leerkracht of huisarts betrokken bent bij een gezin waar problemen spelen, geloof ik dat je een groot verschil kunt maken door de (misschien wel enige) persoon te zijn in het leven van het kind die daar expliciet aandacht voor heeft.

      In 2017 komt het ‘Praktijkboek praten met kinderen over kindermishandeling’ uit, dat ik nu aan het schrijven ben. Ik spreek daarvoor ook met ervaringsdeskundige jongeren. Zij vertellen stuk voor stuk dat ze zich als kind niet of te weinig gezien hebben gevoeld, juist ook door alle professionals die bij het gezin betrokken waren. Ook vertellen ze me dat als er wél iemand was die ruimte gaf voor hun verhaal en om uit te leggen dat bepaalde situaties niet normaal of niet gezond voor ze waren, ze zich daardoor gezien wisten en gesteund voelden. Dat gaf hen de kans om te leren dat ze zichzelf, met al hun emoties, behoeften en grenzen, serieus mogen nemen. Iets dat voor een grote meerderheid van hen nog een dagelijkse struggle is.

      Vandaar dit blog!

      Groet, Marike.

      • Beste Marike,

        Bedankt voor je reactie. Ik ben het helemaal met je eens dat professionele hulp nodig is voor gedragsverandering van de ouder. En daarbij is het soms ook nodig dat het hele systeem betrokken wordt. Voor de duidelijkheid ik ben er niet op tegen dat hulpverleners met kinderen praten, hen ondersteunen. Zelf heb ik regelmatig jongeren doorverwezen naar hulpverlening toen ik werkte binnen het voortgezet onderwijs als vertrouwenspersoon etc. Het is enorm belangrijk dat kinderen/jongeren bij emotionele problemen door de thuissituatie daarbij passend geholpen worden. Dat zal vaak door een hulpverlener zijn, maar dat blijkt niet voor alle kinderen nodig te zijn. Kinderen kunnen b.v. ook dingen verwerken en herstel kennen van trauma’s door in liefdevolle relaties met betrokken volwassenen te zijn zo beschrijft kinderpsychiater Bruce Perry in zijn boek ‘De jongen die opgroeide als hond’.

        Mijn punt gaat vooral over het feit dat je als hulpverlener niet standaard in je eentje dingen moet gaan doen met een kind of jongere maar de verantwoordelijkheid z.s.m. en allereerst moet leggen waar die hoort namelijk bij de ouders en hen zou moeten ondersteunen om die verantwoordelijkheid te kunnen dragen en waar te maken.

        Ik herken overigens ook je punt dat ervaringsdeskundigen zeggen dat ze onvoldoende opgemerkt werden door hulpverleners. Dat blijkt ook uit mijn onderzoek. Echter dat wil nog niet zeggen dat kinderen het beste individueel ondersteund kunnen worden door een professional. Het gaat een kind erom dat het opgemerkt wordt, dat het weet dat het niet alleen staat. En natuurlijk als er sprake is van kindermishandeling dat dit z.s.m. stopt. Een professional kan als tijdelijk intermediair voor het kind zeker een rol spelen, juist ook als belangenbehartiger naar de ouder, maar zou m.i. zo snel mogelijk moeten zorgen dat er daarnaast vertrouwde anderen om het kind komen te staan. Volwassenen die er voor het kind zijn, en diens veerkracht aanmoedigen en versterken. Die met het kind in gesprek gaan als het kind daar behoefte aan heeft, die dingen uitleggen maar die vooral het kind helpen om kind te blijven (of weer te worden). Dat zal diens welzijn ten goede komen.

        Vriendelijke groet, Elize Lam

        • Hallo Elize,

          Dank je voor je reactie! Volgens mij zijn we het erover eens dat kinderen de steun en hulp verdienen die nodig is. Goed dat je dit nog even expliciet maakt, want uit je eerste reactie was me dat niet helemaal duidelijk.

          Over de precieze invulling van die steun en hulp kun je alleen maar per situatie bekijken wat nodig en wenselijk is. Wat mij betreft verdienen kinderen in elk geval een vanzelfsprekende eigen stem in het hele traject van signaleren t/m hulpverlening. Hulpverleners kunnen hen die positie geven. Daarnaast kan het eigen netwerk inderdaad een belangrijke rol vervullen als het gaat om langdurige vertrouwensrelaties, etc. Dat is m.i. echter geen vervanging voor traumabehandeling (die inderdaad niet altijd nodig is, maar op dit moment in NL véél vaker niet dan wél wordt gegeven aan kinderen met (ernstige) traumaklachten).

          De professionals die ik train, komen allemaal in aanraking met gezinnen waar forse problemen spelen. Ik vind het belangrijk dat zij standaard aandacht hebben voor het kind en wat het nodig heeft, los van de hulpvraag van de ouders (want die kan een heel andere zijn).

          Groet, Marike.

  2. Hallo Marike,
    Volgens mij zijn wij het behoorlijk met elkaar eens. Net als jij ben ik voor maatwerk. Ik zie echter dat in gezinnen met een psychiatrisch zieke of verslaafde ouder nog altijd als er al oog is vanuit behandelaars voor de kinderen (en dat is er regelmatig niet helaas….) de neiging heel erg sterk is om te beginnen met (preventieve) professionele hulp……Het netwerk komt nauwelijks aan bod terwijl dat zo het verschil kan maken voor veel kinderen en ouders. Daar pleit ik sterk voor in mijn boek ‘Risicokind of evenwichtskunstenaar?’ dat morgen verschijnt. Veel succes ook met het afronden van jouw boek.
    Groet! Elize

    • Hoi Elize,

      Dank weer voor je reactie. We worden het steeds meer eens, zo lijkt het 😉
      In situaties van kindermishandeling (de context van al mijn blogs) blijft wat mij betreft beide belangrijk, om de schade zoveel mogelijk te beperken: steun en aandacht van het eigen netwerk én van de professionals die betrokken zijn bij het gezin. Van steun en waardering kun je volgens mij nooit teveel krijgen.

      Groet, Marike.

Een reactie plaatsen